Η εφαρμογή διαδραστικών τεχνικών μέσα από τα παιχνίδια ρόλων

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΡΟΛΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΗΓΕΣΙΑΣ ΣΕ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Παντελή Σμαρούλα, Κονδύλης Εμμανουήλ

Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Εισαγωγή

Το θέμα της ηγεσίας έχει απασχολήσει τους φιλοσόφους και τους στοχαστές από την αρχαιότητα. Εξακολουθεί να παραμένει ένα θέμα που απασχολεί σοβαρά τόσο τους σύγχρονους επιστήμονες στο χώρο της Διοίκησης Επιχειρήσεων, της Ψυχολογίας και της Κοινωνιολογίας, όσο και τις ίδιες τις επιχειρήσεις και τους οργανισμούς.

Βρισκόμαστε στην εποχή εξαιρετικά ραγδαίων εξελίξεων. Εκείνο που οι άνθρωποι μπορούσαν να θεωρήσουν στο παρελθόν ως δεδομένο, έχει σήμερα μετεξελιχθεί σε μια κατάσταση όπου τα όρια συνεχώς μεταβάλλονται και οι δυνατότητες αγγίζουν το άπειρο.

Το δεδομένο μπορεί να περιόριζε τον άνθρωπο, αλλά του παρείχε την αίσθηση της ασφάλειας, αφού μπορούσε να προβλέψει τα αποτελέσματα μιας επιλογής του σε μεγάλο βαθμό. Ενώ σήμερα, ο άνθρωπος καλείται τόσο να προσαρμόζεται όσο και να προβλέπει μέσα σε μια συνεχώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα.

Το μεγάλο ζητούμενο για το χώρο της διοίκησης των επιχειρήσεων είναι σήμερα η παρουσία ηγετών που θα είναι σε θέση να προβλέπουν τα αποτελέσματα των προσαρμογών τόσο των ανθρώπων που απαρτίζουν την επιχείρηση όσο και των επιχειρηματικών ελιγμών της ίδιας της επιχείρησης.

Ο κόσμος αλλάζει αλλά η ανάγκη των ανθρώπων να εισπράττουν αποδοχή και αναγνώριση παραμένει διαχρονικά σταθερή. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να διαμορφώνουν την ταυτότητά τους μέσα από τον κοινωνικό αλλά και τον εργασιακό τους ρόλο. Μια ταυτότητα που δεν καθορίζεται μόνο από τα αποτελέσματα των επιλογών τους, αλλά και μέσα από τα συναισθήματα που μοιράζονται και ανταλλάσσουν με το περιβάλλον.

Ζητούνται λοιπόν ηγέτες που θα διαθέτουν ευελιξία, προσαρμοστικότητα, ομαδικό πνεύμα και πάθος. Ηγέτες που κινητοποιούν, που μιλούν στα συναισθήματα, που κρατούν ψηλά το ηθικό και μπορούν να δράσουν σα συναισθηματικοί καθοδηγητές της ομάδας τους. Ο Warren Bennis (2003) περιγράφει τέσσερις ουσιαστικές δεξιότητες – ικανότητες που πρέπει να έχουν οι ηγέτες του σήμερα. Η πρώτη και βασική είναι να μπορούν να δημιουργήσουν ένα αποδεκτό όραμα. Να μπορούν να πείσουν γι’ αυτό μέσα από την ικανότητά τους να βλέπουν και μέσα από τα μάτια των άλλων. Να έχουν δηλαδή ενσυναίσθηση. Η δεύτερη είναι να έχουν ακεραιότητα. Η τρίτη είναι να έχουν προσαρμοστικότητα και ανθεκτικότητα. Να μπορούν να σχεδιάσουν τους δικούς τους χάρτες, αντί να βασίζονται σε χάρτες που οδηγούν σε παλιά μονοπάτια. Η τέταρτη είναι να έχουν συναισθηματική νοημοσύνη και μια φωνή που να ξεχωρίζει, κάτι που υποστηρίζεται και από τη σύγχρονη θεωρεία της συναισθηματικής νοημοσύνης (Goleman et. al., 2002).

Μέθοδος

Στο πανεπιστήμιο Πειραιώς προσπαθήσαμε τα τελευταία τέσσερα χρόνια να προσεγγίσουμε το μάθημα της Ηγεσίας με ένα διαφορετικό τρόπο. Θελήσαμε να σπείρουμε τους σπόρους της αυθεντικής ηγετικής συμπεριφοράς και να δώσουμε στο μάθημα ένα χαρακτήρα διαδραστικό (interactive), όπου η από καθ’ έδρας διδασκαλία δε θα είχε τον πρωταρχικό ρόλο. Δώσαμε στους φοιτητές μας την ευκαιρία να συμμετέχουν τόσο σε γνωστικές όσο και σε συναισθηματικές διαδικασίες. Προκειμένου να πείσουμε για την αξία του πάθους στην ηγεσία, δώσαμε την ευκαιρία να βιώσουν οι φοιτητές τη διαφορά ανάμεσα στο «εργάζομαι με πάθος» και στο «απλά εκτελώ».

Το συγκεκριμένο μάθημα διδάσκεται στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του MBA – Τουρισμού στο πανεπιστήμιο Πειραιώς και διαρκεί ένα εξάμηνο σε δώδεκα δίωρα μαθήματα. Οι ομάδες των φοιτητών που συμμετείχαν μέχρι φέτος στο πρόγραμμα αποτελούνταν από 26 έως 46 άτομα.

Μέσα από ειδικά επιλεγμένες και μελετημένες ασκήσεις, που φαινομενικά έμοιαζαν με απλά παιχνίδια, οι φοιτητές μας είχαν την ευκαιρία και τη δυνατότητα να επεξεργαστούν τις διαφορετικές διαστάσεις του ρόλου του ηγέτη με βιωματικό τρόπο. Επίσης μπόρεσαν να συνειδητοποιήσουν τα συναισθήματα που συνοδεύουν διάφορες καταστάσεις όπως η πίεση χρόνου, οι αυστηροί κανόνες, η ανάγκη για επιβολή, η αβεβαιότητα, ο ανταγωνισμός και άλλες.

Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιες από τις ασκήσεις που επιλέχθηκαν και την επίδραση που είχαν στους συμμετέχοντες.

Άσκηση με καλάμια

Η ομάδα χωρίζεται σε ζευγάρια και το κάθε ζευγάρι παίρνει ένα καλάμι ενός έως ενάμισι μέτρου. Το ζευγάρι πρέπει να πειραματιστεί περπατώντας, τρέχοντας, χορεύοντας και πηδώντας έτσι ώστε να μην τους πέσει το καλάμι, το οποίο κρατούν πιέζοντάς το με το εσωτερικό μέρος του δείκτη τού ενός χεριού τους. Μετά από λίγα λεπτά σε κάθε ζευγάρι δίνουμε άλλο ένα καλάμι για να συνδεθεί με ένα άλλο ζευγάρι και να συνεχίσει τον πειραματισμό. Μετά από λίγο όλη ομάδα συνδέεται με καλάμια και λειτουργεί σα μια μεγάλη ουρά που πειραματίζεται περπατώντας, τρέχοντας, κλπ.

Μετά την εμπειρία, υπάρχει συζήτηση σχετικά με το βίωμα, η οποία συνδέεται όχι μόνο με τις θεωρίες της ηγεσίας, αλλά και με την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει σε ομάδες, όσο και με τους λόγους που διαμορφώνουν αυτή την ανάγκη. Οι φοιτητές μοιράζονται συναισθήματα και σκέψεις, ενώ η ατμόσφαιρα έχει ζεσταθεί και η ομαδικότητα προκύπτει σαν θέμα προς επεξεργασία.



Άσκηση περπατώντας στα τυφλά

Η ομάδα χωρίζεται σε ζευγάρια και στον ένα από τους δύο δίνεται η οδηγία να κλείσει τα μάτια. Ο συνοδός που έχει τα μάτια ανοιχτά πρέπει να οδηγήσει τον «τυφλό» συνάδελφό του στο χώρο. Μετά από λίγο αντιστρέφονται οι ρόλοι.

Μετά την εμπειρία, υπάρχει συζήτηση σχετικά με το βίωμα, η οποία συνδέεται με τη θεωρία όσον αφορά τα ατομικά χαρακτηριστικά του ηγέτη.

 



Άσκηση δημιουργίας πύργου με πλαστικά καλαμάκια

Η τάξη χωρίζεται τυχαία σε ομάδες των 5 έως 7 ατόμων. Κάθε ομάδα έχει στη διάθεσή της ένα σακουλάκι με πλαστικά καλαμάκια και ένα κουβάρι λεπτό μαλλί.

Οι οδηγίες είναι για την κάθε ομάδα, να χρησιμοποιήσει αυτά τα δύο υλικά και να κατασκευάσει τον πιο ψηλό πύργο που μπορεί.


Μετά την εμπειρία, υπάρχει συζήτηση σχετικά με τις θεωρίες κινήτρων, με την ανάδειξη του «φυσικού ηγέτη» στην ομάδα, με την ομαδικότητα και τον ανταγωνισμό, καθώς και τις μορφές επιρροής και ισχύος, το μοντέλο πορείας - στόχου των House και Mitchell (1974) και το μοντέλο συγκυριακής ηγεσίας των Hersey και Blanchard (1988).

Άσκηση διαπολιτισμικής χαρτογράφησης

Η τάξη χωρίζεται με τυχαίο τρόπο σε τέσσερις διαφορετικές φυλές και αποφασίζει για τον αρχηγό της που είναι το μόνο πρόσωπο που μπορεί να την εκπροσωπήσει σε διαδικασίες που αφορούν την επικοινωνία με τις άλλες φυλές. Επίσης, ο αρχηγός είναι το μόνο πρόσωπο στο οποίο δίνονται οδηγίες από τον οδηγητή του παιχνιδιού (της καθηγήτριας, στη δική μας περίπτωση). Κάθε φυλή παραλαμβάνει διακριτικά σήματα για να ξεχωρίζει από τις άλλες καθώς και την περιγραφή των χαρακτηριστικών της όσον αφορά τους τρόπους που συνηθίζει να εκφράζεται και να επικοινωνεί. Για παράδειγμα, «φωνακλάδες και φαινομενικά επίμονοι, αλλά στην ουσία υποχωρητικοί και μεγαλόκαρδοι», ή «μίζεροι, τσιγκούνηδες και ψεύτες». Στο πάτωμα της τάξης απλώνεται ένα μεγάλο λευκό χαρτί που χωρίζεται σε τέσσερα κομμάτια που αντιπροσωπεύουν τα εδάφη των φυλών και κάθε ομάδα παίρνει ένα χοντρό μαρκαδόρο με το αντιπροσωπευτικό της χρώμα. Ο στόχος για κάθε φυλή είναι να χαράξει στο χαρτί όσους περισσότερους δρόμους μπορεί, περνώντας από τα εδάφη των άλλων, αφού έρθει μαζί τους σε διαπραγμάτευση.

 

Μετά την εμπειρία αναλύονται θέματα που αφορούν στις διαπραγματεύσεις, στη θεωρεία των ρόλων του Moreno, στη μεταφορά μηνυμάτων και στις δυσκολίες της, στην πίστη στην ομάδα και στην αφοσίωση στους κανόνες. Είναι μια άσκηση πολύ δυνατή γιατί εγείρει έντονα συναισθήματα και είναι μια καλή αφορμή για να αναπτυχθούν θέματα που αφορούν στη διαχείριση των συναισθημάτων και στην ανεκτικότητα.

Αποτελέσματα

Τα αποτελέσματα που έχουμε σχετικά με τις επιπτώσεις του τρόπου διδασκαλίας του μαθήματος στην κατανόηση και εμπέδωση της ύλης είναι μέχρι στιγμής σε ποιοτικό επίπεδο. Δεν έχουν αναλυθεί σε ποσοτικό επίπεδο. Ωστόσο, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα, από τον ενθουσιασμό που παρατηρούμε να έχουν οι φοιτητές τόσο στην προσέλευση όσο και στη συμμετοχή τους, καθώς και από τις ατομικές τους αξιολογήσεις για το μάθημα, πως τα αποτελέσματα είναι πολύ θετικά. Τα παιδιά στο σύνολό τους, περιγράφουν το μάθημα σαν «μια καταπληκτική ευκαιρία για μάθηση και αυτογνωσία». «Επιτέλους, σηκωθήκαμε από το θρανίο και αισθανθήκαμε δημιουργικοί και ζωντανοί»! «Είναι ίσως το πιο χρήσιμο μάθημα που έχουμε παρακολουθήσει». «Μακάρι να μπορούσαμε να έχουμε κι άλλες τέτοιες παιδαγωγικές ευκαιρίες προτού βγούμε στο στίβο εργασίας». «Νιώθω πιο έτοιμος να παίξω το ρόλο μου στο γραφείο».

Συζήτηση

Όπως υποστηρίζει ο Bennis (2003), η διαδικασία του να γίνει κάποιος ηγέτης, είναι η ίδια που διαμορφώνει μια υγιή και ολοκληρωμένη προσωπικότητα και αυτό είναι κάτι που επιτυγχάνεται μόνο όταν το ίδιο το άτομο αναλάβει την ευθύνη της δικής του παιδείας.

Υπάρχει ανάγκη να δοθεί χώρος σε ένα τρόπο μάθησης που θα επιτρέπει στο άτομο να ενδοσκοπήσει έτσι ώστε να αφομοιώσει το μάθημα, έχοντας ρισκάρει, έχοντας κάνει λάθη, έχοντας βιώσει τις ικανότητές του και τις αδυναμίες του και έχοντας επιβιώσει με επιτυχία. Διότι, ενώ οι διευθυντικές δεξιότητες μπορούν να παρουσιαστούν σε ένα σεμινάριο, τα συστατικά της ηγετικής συμπεριφοράς μπορούν μόνο να βιωθούν μέσα στο πλαίσιο μιας συμμετοχικής μάθησης.

Κατά τον Moreno (1951), η ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων είναι ιδιαίτερα περίπλοκη και το άτομο δυσκολεύεται να την προσεγγίσει γιατί βρίσκεται πολύ κοντά στην κατάσταση και είναι παγιδευμένο στον ίδιο του τον εαυτό. Με τα παιχνίδια αντιστροφής ρόλων, το άτομο έχει τη δυνατότητα να δει την κατάσταση μέσα από τα μάτια του άλλου και να βιώσει μια άλλη πλευρά της αλήθειας.

Με τη χρήση των παιχνιδιών στο μάθημα, οι φοιτητές μεταμορφώνονται σε παρατηρητές - εξερευνητές και πειραματίζονται με την αυθεντικότητά τους που είναι κατά τον Moreno (1951) «μια ικανοποιητική αντίδραση ενός ατόμου σε μια καινούρια κατάσταση». Οι φοιτητές προθερμαίνονται σε ρόλους που θα αναλάβουν σύντομα στον επαγγελματικό στίβο και έχουν τη δυνατότητα να ξεχωρίσουν ανάμεσα στον δράστη, στη δράση και στην κατάσταση.

Το να είσαι ένας αποτελεσματικός ηγέτης μπορεί να παρομοιαστεί με το να μπορείς να παίζεις με πολλές μπάλες ταυτόχρονα ενώ ισορροπείς σε τεντωμένο σχοινί, και αυτό είναι κάτι που δε μαθαίνεται διαβάζοντας ένα βιβλίο, ή παρακολουθώντας ένα σεμινάριο.

 

 
patakis-logo