Η δράση του ψυχοδράματος

Η ΣΥΝΕΡΓΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΑΔΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΙΑΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ ΣΕ ΜΙΑ ΟΜΑΔΑ ΠΡΟΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ (SHORT – TERM) – ΜΙΑ ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ

Παντελή Σμαρούλα, Βλάχος Ηλίας, Ρογάρη Μαρίνα

Ελληνικό Ινστιτούτο Επικοινωνίας και Ανθρωπίνων Σχέσεων


Εισαγωγή


Το ψυχόδραμα σα μια μέθοδος ομαδικής ψυχοθεραπείας, κατέχει μια σημαντική θέση στις σύγχρονες θεραπείες γιατί προάγει την αξία της ανθρώπινης ύπαρξης δίνοντας χώρο και οντότητα τόσο στα συναισθήματα όσο και στους τρόπους με τους οποίους το άτομο σχετίζεται με τον κόσμο.

Η ομαδική ανάλυση, όπως έχει επηρεαστεί από τις θεωρίες του Foulkes και του Yalom, εστιάζει στα θέματα σχέσεων στο «εδώ και τώρα» και στις βιωματικές διαστάσεις που αποκτούν για το άτομο μέσα στην ομαδική διαδικασία. Σχέσεις που ο άνθρωπος φέρει στην καθημερινότητά του μέσα στις ομάδες που ανήκει (οικογένεια, εργασία, προσωπικές σχέσεις, κοινωνικό περιβάλλον) έρχονται στο προσκήνιο μέσω της αναλυτικής ομάδας και προσεγγίζονται για να διευκολυνθεί η πορεία του ως θεραπευόμενου.

Ο συνδυασμός του ψυχοδράματος με την ομαδική ανάλυση έρχεται να γεφυρώσει το «είμαι – κάνω – νιώθω» με το «διηγούμαι – περιγράφω - δηλώνω», που σημαίνει να μπορώ να βρω τη θέση μου μέσα στο σύνολο με όλους τους τρόπους – μέσα έκφρασης και επικοινωνίας που διαθέτω σαν άνθρωπος.

Σχεδιασμός και δομή του θεραπευτικού προγράμματος


Με βάση τα παραπάνω, σχεδιάσαμε τη δομή του θεραπευτικού προγράμματος που σας παρουσιάζουμε. Πρόκειται για μια σύνθεση του κλασικού ψυχοδράματος τύπου «spiral method» (σπειροειδής μέθοδος), έτσι όπως αναπτύχθηκε από τις Elaine Goldman και Delcy Morrison στη δεκαετία του ’80 και της ομαδικής ανάλυσης κατά Foulkes.

Η σπειροειδής μέθοδος (spiral method) διατηρεί τη δομή του κλασικού ψυχοδράματος (καθοδηγούμενο ζέσταμα, επιλογή πρωταγωνιστή, θεραπευτικό συμβόλαιο, δράμα, μοίρασμα), καθώς και τις επί μέρους τεχνικές (συνέντευξη, αντιστροφή ρόλων, καθρέφτισμα, μονόλογος, ντουμπλάρισμα, συγκεκριμενοποίηση, surplus reality, έκφραση συναισθημάτων, υπερβολή), (Karp,Holmes,Bradshaw – Tauvon: 1998). Το δράμα εξελίσσεται από την περιφέρεια στο κέντρο και πίσω στην περιφέρεια. Η πρώτη σκηνή αφορά μια πρόσφατη εμπειρία του πρωταγωνιστή που συνδέεται με το θεραπευτικό συμβόλαιο. Ο συντονιστής (διευθυντής του ψυχοδράματος – director) οδηγεί τον πρωταγωνιστή προς το κέντρο, σε παλαιότερες σκηνές μέχρι την επονομαζόμενη σκηνή locus nascendi, όπου κατά τον Moreno (1945) πρωτοεμφανίστηκε το πρόβλημα. Σ’ αυτή τη σκηνή ο πρωταγωνιστής οδηγείται στην κάθαρση και μετά πίσω στην περιφέρεια, στην αρχική σκηνή, που ξαναπαίζεται με νέα δεδομένα και λέγεται «εκπαιδευτική σκηνή» (training scene).

Η ομαδική ανάλυση βασίζεται στη συζήτηση που προκύπτει από τους ελεύθερους συνειρμούς που κάνουν τα μέλη της ομάδας κατά τη διάρκεια της εκάστοτε συνεδρίας (Foulkes, 1986).

Το θεραπευτικό πρόγραμμα ήταν βραχείας διάρκειας. Σχεδιάστηκαν εννέα μηνιαίες συναντήσεις διάρκειας έξι ωρών που έγιναν στην Αθήνα. Η δομή κάθε συνάντησης περιελάμβανε κατευθυνόμενο ζέσταμα, επιλογή πρωταγωνιστή με ψηφοφορία, θεραπευτικό συμβόλαιο, δράμα και μοίρασμα, διάλειμμα μίας και μισής ώρας για φαγητό και ομαδικοαναλυτική συνεδρία διάρκειας μίας και μισής ώρας.

Ο συντονισμός γίνονταν από τρεις θεραπευτές που ανέλαβαν ο καθένας από ένα συγκεκριμένο κομμάτι της δομής. Δηλαδή, ο ένας είχε το ζέσταμα, ο άλλος την επιλογή πρωταγωνιστή, το θεραπευτικό συμβόλαιο, τη διεύθυνση του δράματος και το συντονισμό του μοιράσματος, και ο τρίτος θεραπευτής είχε το συντονισμό της ομαδικής ανάλυσης. Οι θεραπευτές ήταν όλοι παρόντες σε όλη τη διαδικασία της κάθε ημέρας και συμμετείχαν σαν μέλη εφόσον δεν διηύθυναν, με τη μόνη διαφορά ότι δεν έφερναν προσωπικά τους θέματα για ανάλυση ή επεξεργασία. Μπορούσαν ωστόσο να αναφερθούν σε προσωπικές τους εμπειρίες στο μοίρασμα με τον πρωταγωνιστή ή στην ώρα της ομαδικής ανάλυσης, όπως επίσης, ήταν διαθέσιμοι για βοηθητικούς ρόλους στη διάρκεια του ψυχοδράματος.

Συμμετέχοντες στο πρόγραμμα

Οι συμμετέχοντες θεραπευόμενοι ήταν τέσσερις γυναίκες και δύο άντρες, ηλικίας 23 – 45 ετών. Όλοι είχαν από έξι μήνες έως δύο χρόνια εμπειρίας ατομικής ψυχοθεραπείας με την θεραπεύτρια που συντόνιζε το ψυχόδραμα. Κανένας τους δεν είχε προηγούμενη εμπειρία από ομαδική ψυχοθεραπεία.

Η αφορμή για τη συμμετοχή τους στο συγκεκριμένο πρόγραμμα ήταν η δυσκολία τους να συμμετέχουν σε ομάδα εβδομαδιαίας συχνότητας λόγω περιορισμών ωραρίου δουλειάς ή χιλιομετρικής απόστασης από την Αθήνα.

Ήταν όλοι εργαζόμενοι με επαγγέλματα σχετικά με τον άνθρωπο (μία νοσηλεύτρια, δύο οδοντίατροι, ένας οπτικός και δύο καθηγήτριες φιλολογίας).

Αποτελέσματα

Τα θέματα που ήρθαν αρχικά προς επεξεργασία ήταν όλα σχετικά με χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων και των σχέσεων με άλλα άτομα. Επιπροσθέτως, ένα άτομο έπασχε από σοβαρό πρόβλημα βαρηκοΐας και ένα άλλο από πρόβλημα παχυσαρκίας.

Πολύ σύντομα από την πρώτη κιόλας συνάντηση δημιουργήθηκε ένα κλίμα εμπιστοσύνης και συνοχής της ομάδας, το οποίο εκφράστηκε από τα μέλη με χαρά και ενθουσιασμό. Αυτό επιβεβαιώθηκε από το γεγονός του ότι στην τρίτη κιόλας συνάντηση ήρθαν προς επεξεργασία θέματα όπως η αδυναμία οργασμού μιας γυναίκας και ο φόβος του θανάτου. Αλλά και σε κάθε συνάντηση, όλα τα μέλη έφερναν θέματα προς επεξεργασία και συμμετείχαν ενεργά σε όλες τις διαδικασίες. Παράλληλα, κανένα μέλος δεν διέκοψε και είχαμε μόνο μία απουσία ενός μέλους στην 8η συνάντηση.

Αξίζει να σημειωθούν οι εντυπωσιακές αλλαγές που έγιναν στη ζωή αυτών των έξι μελών στη διάρκεια των οκτώ μηνών, καθότι το πρόγραμμα είναι σε εξέλιξη και ολοκληρώνεται στο τέλος Μαΐου.

Ο Γεράσιμος, 45 ετών, οπτικός ήρθε για να βελτιώσει την επικοινωνία με τους δύο γιους του από τους οποίους ένοιωσε ότι απομακρύνθηκε έπειτα από το διαζύγιό του προ εξαετίας κι έφτασε στο σημείο να μη μπορεί να κάνει ένα ολοκληρωμένο διάλογο μαζί τους για οποιοδήποτε θέμα. Από την 6η κιόλας συνάντηση μάς δήλωσε με χαρά ότι χαίρεται το διάλογο με τους γιους του και επιτέλους έμαθε να ακούει.

Η Ευτυχία, 35 ετών, φιλόλογος που ήρθε με γενικευμένο άγχος, κρίσεις πανικού και έντονο φόβο θανάτου, μάς δήλωσε από την 6η συνάντηση πόσο την έχει βοηθήσει το μοίρασμα που γίνεται στην ομάδα και πόσο απελευθερωτικό είναι το συναίσθημα του ανήκειν που παίρνει μαζί της στην ιδιαίτερη πατρίδα της και τη συντροφεύει μέχρι την επόμενη συνάντηση της ομάδας.

Η Δώρα, 32 ετών, φιλόλογος, που ήρθε με έντονο πρόβλημα κοινωνικής συστολής και αρνητικής αυτοεκτίμησης, χωρίς να έχει ποτέ συνάψει ερωτική σχέση, δηλώνει πως αισθάνεται πιο δυνατή και πιο έτοιμη να ζήσει μια πιο γεμάτη ζωή με περισσότερες δραστηριότητες. Τα μέλη της ομάδας παρατήρησαν πόσο έχει αλλάξει ο τρόπος που στέκεται, το βλέμμα της, η καθαρότητα του λόγου της, το ντύσιμό της προς το μοντέρνο και το χτένισμά της που δεν κρύβει πλέον το πρόσωπό της.

Ο Απόστολος, 45 ετών, που ήρθε στην ομάδα με πολύ άγχος εστιασμένο στο ρόλο του σαν πατέρας αλλά και στο ρόλο του σαν οδοντίατρος και ελεύθερος επαγγελματίας, νιώθει επιτέλους ήρεμος και πως μπορεί να εμπιστεύεται τις επιλογές του.

Η Καλλιρρόη, 30 ετών, οδοντίατρος, υπέρβαρη με μία αλκοολική μητέρα και έναν πατέρα με μεγάλες δυσκολίες στη διαχείριση των χρημάτων, με μία ψυχωσική θεία και ένα σύζυγο επίσης υπέρβαρο και εργασιομανή, ήρθε στην ομάδα με κατάθλιψη. Μέσα στους οκτώ μήνες έχει καταφέρει να χάσει 12,5 κιλά, να οριοθετηθεί σε ικανοποιητικό βαθμό με τη μητέρα της, να απολαμβάνει περισσότερο την προσωπική της ζωή και να εργάζεται με κέφι έχοντας τριπλασιάσει την πελατεία της.

Η Ελένη, 23 ετών, νοσηλεύτρια, ήρθε με σοβαρό πρόβλημα αρνητικής αυτοεκτίμησης που συνδεόταν με το πρόβλημα της βαρηκοΐας το οποίο δεν ήθελε να αποδεχθεί και γι’ αυτό δεν φορούσε συστηματικά το ακουστικό της με αποτέλεσμα να δημιουργούνται μεγάλα προβλήματα στη δουλειά της. Τώρα πλέον φοράει το ακουστικό της συστηματικά, δεν κρύβει το πρόβλημά της και είναι πιο οργανωμένη με τα πράγματά της και την καθημερινότητά της.

Συμπεράσματα και Συζήτηση

Οι Tuckman και Jensen (1977) αναφέρουν πέντε στάδια της εξελικτικής πορείας μιας τυπικής ομάδας, δηλαδή μιας ομάδας που συγκροτείται με συγκεκριμένο σκοπό και διάρκεια, που είναι το στάδιο της διαμόρφωσης, της σύγκρουσης, της δημιουργίας κανόνων, της επίδοσης και του αποχαιρετισμού (forming, storming, norming, performing, adjournment). Στο συγκεκριμένο πρόγραμμα βραχείας διάρκειας είδαμε τα φαινόμενα αυτά να εκδηλώνονται από τη μια συνεδρία στην άλλη, ή ακόμη και μέσα σε μία μόνο συνεδρία.

Ένας άλλος τρόπος θεώρησης της πορείας της ομάδας κατά τον Yalom (2005) είναι αρχικά το «μέσα – έξω», κατά πόσο δηλαδή αποφασίζει κάποιος να παραμείνει ή να φύγει από την ομάδα, κάτι που είδαμε να εκφράζεται ελάχιστα στην πρώτη συνεδρία από δύο μόνο μέλη. Ενδεχομένως, η καλή προετοιμασία της θεραπεύτριας και συντονίστριας του ψυχοδράματος, η οποία έκανε και όλες τις παραπομπές, να ευθύνεται γι’ αυτό το θετικό αποτέλεσμα. Στη συνέχεια, πάλι κατά τον Yalom, η ομάδα αναζητά το «ποιος θα έχει το πάνω ή το κάτω χέρι», ενώ καταλήγει στο «κοντά – μακριά» με την έννοια της συνοχής που δημιουργείται. Στο συγκεκριμένο πρόγραμμα η ομάδα λειτούργησε πολύ αρμονικά χωρίς εντάσεις και ανταγωνισμούς δίνοντας χώρο με αυθόρμητο τρόπο σε όλα τα μέλη να εκφραστούν και να επεξεργαστούν το υλικό που έφερναν.

Θεωρούμε πως η εμπιστοσύνη που είχε δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια των ατομικών συναντήσεων όλων των μελών με τη συντονίστρια του δράματος, μεταφέρθηκε και εμπλουτίστηκε στην ομάδα επισπεύδοντας τις ομαδικές διαδικασίες. Είναι εντυπωσιακό το πόσο γρήγορα ανοίχτηκαν πολύ προσωπικά θέματα όπως η αδυναμία οργασμού από μια νέα γυναίκα, ο φόβος του θανάτου καθώς και η δυσπιστία στους συντονιστές που εμφανίστηκε στην 5η συνάντηση, που σύμφωνα με τους θεωρητικούς της ομαδικής ανάλυσης (Foulkes, 1986; Yalom, 2005) χρειάζεται πολύ περισσότερο χρόνο για να εκδηλωθούν σε μια ομάδα πρόσφατης έναρξης.
Παράλληλα, η ύπαρξη τριών θεραπευτών και ταυτόχρονα η συνύπαρξη τριών διαφορετικών μέσων έκφρασης και εξερεύνησης έδωσε τη δυνατότητα στα μέλη μιας σφαιρικής αλλά και σε βάθος επεξεργασίας των θεμάτων τους. Επιπροσθέτως, όπως σημειώθηκε κι από ένα μέλος της ομάδας στην 8η συνάντηση, το διάστημα του ενός μηνός που μεσολαβούσε μεταξύ των συναντήσεων, έδινε την ευκαιρία στα μέλη να αφομοιώσουν αλλά και να προβληματιστούν δημιουργικά γύρω από ό,τι προέκυπτε στις συναντήσεις μας. Την ίδια στιγμή, ο προκαθορισμένος αριθμός συναντήσεων μοιάζει να ενθάρρυνε την εστίαση στο στόχο και την αποφασιστικότητα των μελών. Τέλος, η διαδικασία του ζεστάματος και του ψυχοδράματος που προηγήθηκαν σε κάθε συνεδρία, συνετέλεσαν στο να αποτελέσει η ομάδα αυτή μια πλούσια και συμπυκνωμένη εμπειρία για όλους μας (μέλη και συντονιστές) καθώς και αφορμή για περισσότερη διερεύνηση στο μέλλον για το κατά πόσο διευκολύνεται η ομαδική διαδικασία όταν προτείνονται ταυτόχρονα θεραπευτικές μέθοδοι που συνδυάζουν τη δράση με την ανάλυση, όπως το ψυχόδραμα και ομαδική ανάλυση.


Βιβλιογραφία

Goldman, E.E. and Morrison, D.S. (1984) Psychodrama: Experience and Process, Dubuque, Iowa : Kendall / Hunt Publishing Company.
Moreno, J.L. (1946 / 1980) Psychodrama, First Volume, 6th ed, New York: Beacon House.
Karp, M., Holmes, P., Bradshaw-Tauvon (eds.) (1998) The Handbook of Psychodrama, London: Routledge.
Tuckman, B.W. and Jensen, M.A. (1977) Stages of small group development revisited. Group and Organizational Studies, 2, 419 – 427.
Foulkes, S.H. (1986) Group Analytic Psychotherapy, London: Karnac Books.
Yalom,I.D and Leszcz, M (2005) The Theory and Practice of Group Psychotherapy, New York:Basic Books.

 
patakis-logo